Идејата дека лоши нешта им се случуваат на добрите луѓе не е мистична ниту кармичка. Во многу случаи, зад неа стојат научно објасниви психолошки и невролошки механизми, особено поврзани со учењето, навиките и начинот на кој мозокот ја филтрира реалноста.
Photo by Fredrik Solli Wandem on Unsplash
Луѓето кои се воспитувани да бидат „добри“, „фини“ или „лесни за соработка“ често учат дека нивната вредност доаѓа од тоа колку се корисни за другите. Со текот на времето, ова се претвора во навика на самонапуштање, каде што сопствените потреби, граници и желби редовно се ставаат на последно место. Мозокот не го интерпретира ова како морална доблест, туку како информација за приоритети. Од невролошка перспектива, повторуваното однесување се учи како правило: „јас сум последен“.
Мозокот учи преку искуство, не преку намери. Кога постојано се прилагодуваме, преголемо даваме, дозволуваме прекршување на граници и избегнуваме конфликт за да не разочараме други, се зајакнува внатрешното уверување дека нашите потреби не се важни. Со текот на времето, ова уверување станува дел од автоматскиот начин на перцепција на светот.
Тука влегува во игра таканаречениот ретикуларен активирачки систем (RAS), дел од мозокот кој служи како филтер за информации. Неговата функција не е да ја прикаже реалноста објективно, туку да ја селектира според она што мозокот веќе го смета за „важно“ или „вистинито“. Ако длабоко верувате дека секогаш сте последни, дека луѓето ве искористуваат или дека животот ретко работи во ваша корист, мозокот ќе биде особено чувствителен на ситуации што го потврдуваат тоа верување, а ќе ги игнорира оние што не се вклопуваат.
Ова не значи дека мозокот „создава лоша судбина“, туку дека ја насочува вниманието, изборите и реакциите во насока што ја одржува постоечката слика за себе. Како резултат, луѓето со силен образец на угодување често се наоѓаат во односи каде што даваат многу, а добиваат малку, не затоа што тоа го заслужуваат, туку затоа што тоа е динамиката што им е позната и невролошки „безбедна“.
Важно е да се направи разлика помеѓу љубезност и саможртвување. Љубезноста е свесен избор кој не ја поништува сопствената вредност. Саможртвувањето, напротив, е автоматска стратегија за одржување на прифаќање и избегнување одбивање. Мозокот не ја чита саможртвата како морална супериорност, туку како доказ дека границите се флексибилни и дека потребите може да се игнорираат.
Промената не доаѓа преку позитивно размислување, туку преку конкретно однесување. Мозокот почнува да учи нови правила само кога се воведуваат нови акции: поставување граници, изразување несогласување, одбивање кога нешто не е во согласност со личните вредности, дури и по цена на разочарување на другите. Овие однесувања испраќаат нова порака до нервниот систем: „моите потреби се релевантни“.
Да се биде добар не значи да се биде достапен на сопствена штета. Кога „доброто“ однесување вклучува постојано самопоништување, мозокот учи дека тоа е нормата и продолжува да ја репродуцира истата реалност. Кога љубезноста е усогласена со јасни граници и самопочит, тогаш и односите, и перцепцијата на животот почнуваат да се менуваат. Мозокот се приспособува на она што го живееме, не на она што го посакуваме.
