Има зборови што во себе носат цел еден свет.
Photo by Dimitar Stevcev on Unsplash
„Дом“. „Огниште“. „Ѕвезда“. „Утро“. „Мајка“. „Љубов“. „Сонце“.
Во секој јазик постојат зборови кои тешко се преведуваат, не затоа што немаат соодветен збор на друг јазик, туку затоа што зад нив стои чувство, слика или цела култура.
Македонскиот јазик е полн со такви зборови. Во годината кога одбележуваме 35 години независност, можеби вреди да ја погледнеме Македонија и низ нешто што го носиме секој ден, а често забораваме колку е драгоцено – преку јазикот.
Долга историја
Македонскиот јазик има долга историја и се развивал низ векови во словенскиот јазичен простор. Неговата современа стандардна форма е кодифицирана во периодот по создавањето на македонската држава во 1944 година.
На Првото заседание на АСНОМ, на 2 август 1944 година, македонскиот народен јазик е прогласен за службен јазик во македонската држава. На 5 мај 1945 година е усвоено решението за македонската азбука, а на 7 јуни е озаконет правописот. Во тој процес особено место има Блаже Конески. Неговата работа продолжува со создавањето на граматиката, правописот и речникот на македонскиот јазик, дела без кои денес тешко можеме да ја замислиме неговата стандардна форма.
Но јазикот не се создава само со потврди и декларации и книги.
Тој се создава и во дворовите, на пазарите, во песните, во приказните што бабите им ги раскажувале на внуците, во писмата, во љубовните признанија и во речениците што сме ги слушнале илјада пати. Затоа, кога зборуваме за македонскиот јазик, зборуваме и за меморијата на една земја.
Зборови што звучат како Македонија
Огниште
Огништето не е само местото каде што гори огнот. Тоа е домот, семејството, топлината, местото на кое човек му се враќа.
Во еден збор се собрани куќата, луѓето и чувството дека некаде припаѓаш.
Зора
„Зора“ е повеќе од дел од денот.
Во македонскиот јазик таа има нешто свечено. Доаѓа по темнината, над планините, над градовите и селата, и секогаш носи можност нешто повторно да започне.
Ѓум
Стар збор кој денес поретко го употребуваме, а звучи прекрасно.
Ѓум е голем метален сад, традиционално користен за вода.
Во него има нешто од старите кујни, дворовите, чешмите и животот пред пластичните шишиња и модерните апарати.
Некои зборови исчезнуваат од секојдневниот говор, но не исчезнуваат од меморијата.
Калдрма
Калдрмата е камената улица, но и нешто повеќе од тоа.
Таа е старите маала, Охрид, Крушево, Битола, Старата чаршија во Скопје. Звукот на чекорите врз каменот.
Кога ќе кажеме „калдрма“, како да не опишуваме само улица, туку едно време.
Мерак
Збор што сме го наследиле од вековите на балканскиот културен простор, а одамна го чувствуваме како свој.
Мерак е задоволство, уживање, желба, наслада. Но не е само „сакам“.
Мерак е кога сакаш нешто со цело срце. Мерак е кафе со некого, песна што ја слушаш повторно, долг ручек, летна вечер или разговор кој не сакаш да заврши.
Ќеиф
Ќеиф е она посебно чувство кога нешто ти е убаво без да мора да има голема причина.
Да седнеш на сонце. Да слушаш музика. Да пиеш кафе наутро. Да гледаш дожд од прозорец. Понекогаш човек едноставно има ќеиф.
Бисер
Бисер е убав збор и поради неговото значење и поради звукот.
Но во македонскиот јазик тој често станува и метафора – за нешто ретко, убаво и вредно.
Мал камен што станал симбол на убавината.
Чезнее
Можеби еден од најубавите македонски глаголи. Да копнееш по некого или нешто што не е тука. Во него има и љубов и отсутност.
Милува
„Милува“ е нежен збор.
Да допреш некого со рака, но и да го сакаш, да го галиш, да бидеш нежен. Во него се среќаваат допирот и љубовта.
Сокол
Најчесто асоцира на храброст, слобода, сила и гордост. Затоа „сокол“ одамна не е само име на птица. Тој е карактер.
А можеби најубавите зборови се наједноставните
Мајка.
Татко.
Дете.
Дом.
Наше.
Заедно.
Овие зборови не се особено сложени. Не се ретки и не бараат речник.
Но секој од нив може да содржи цел еден живот.
И токму тоа е убавината на јазикот.
Еден збор може да биде само збор.
Но може да биде и мирисот на кујната на баба, гласот на мајка ти, улицата на која си пораснал, првата љубов, песната што си ја слушал како дете или градот во кој си замислувал дека ќе го живееш целиот свој живот.
Македонскиот јазик ја памети Македонија на многу начини – преку зборовите што сме ги наследиле, оние што ги користиме денес и оние што допрва ќе ги измислуваат генерациите што доаѓаат.
За 35 години независност можеме да набројуваме многу датуми, настани и личности.
Но можеме и едноставно да кажеме:
дом.
љубов.
слобода.
Македонија.
Но, и да се сетиме дека понекогаш цела една земја може да живее во еден збор.
