Постојат стравови кои не можеме лесно да објасниме. Постојано се грижиме дека нешто ќе тргне наопаку, тешко се опуштаме, имаме потреба да контролираме сè, се плашиме од сиромаштија иако денес сме безбедни или имаме чувство дека секогаш мора да бидеме подготвени за најлошото.
Photo by Juliane Liebermann on Unsplash
Понекогаш овие реакции не се создадени од нешто што директно ни се случило. Тие можат да имаат корени во семејната историја и во начинот на кој нашите родители и баби и дедовци научиле да преживуваат во услови на војна, сиромаштија, загуба, насилство, миграција или долготрајна несигурност. Психологијата го опишува овој феномен како интергенерациска траума.
Интергенерациската траума не значи дека конкретен трауматичен настан буквално се пренесува од родител на дете. Она што може да се пренесе се последиците од тој настан: начинот на кој човек реагира на стрес, односот кон опасноста, довербата во другите, начинот на воспитување и атмосферата во домот. Дете кое расте со родител кој постојано се плаши дека ќе нема доволно пари, кој тешко фрла предмети бидејќи „можеби ќе затребаат“, кој се вознемирува кога некој не се јавува или кој секогаш очекува лоши вести, може да научи дека светот е место во кое безбедноста никогаш не е загарантирана. Никој не мора да му го каже тоа директно. Детето го учи преку секојдневниот живот.
На ова влијае и начинот на кој мозокот го обработува стресот. Кога сме изложени на опасност, мозокот го активира системот за стрес и телото се подготвува да реагира. Се забрзува срцевиот ритам, се ослободуваат хормони како адреналин и кортизол, а вниманието се насочува кон потенцијалната закана. Овој механизам е неопходен за преживување. Проблемот настанува кога организмот долго време живее во состојба на стрес и постојана претпазливост. Истражувањата покажуваат дека хроничниот стрес може да влијае врз спиењето, концентрацијата, расположението и начинот на кој телото реагира на нови стресни ситуации.
Photo by Markus Spiske on Unsplash
Детството е особено важно бидејќи мозокот во тој период интензивно се развива. Децата не учат само од она што родителите им го кажуваат, туку и од она што го гледаат. Ако детето гледа возрасен кој на секоја промена реагира со страв, на секоја грешка со паника или на секоја неизвесност со потреба за контрола, неговиот мозок постепено учи дека таквата реакција е нормален одговор на животот. Од друга страна, сигурната и стабилна средина му помага на детето да развие подобра способност за регулирање на стресот. Токму затоа семејната атмосфера може да има долгорочно влијание врз начинот на кој човек подоцна се справува со тешките ситуации.
Научниците го истражуваат и прашањето дали трауматичните искуства можат да остават биолошки траги преку епигенетиката. Епигенетиката се однесува на промени во начинот на кој одредени гени се активираат или потиснуваат, без да се менува самата ДНК. Кај луѓе изложени на екстремен или долготраен стрес се забележани одредени епигенетски промени поврзани со системот за одговор на стрес. Постојат и истражувања кои испитуваат дали дел од овие промени можат да се појават кај следните генерации. Сепак, науката тука сè уште е претпазлива. Не постои едноставна формула според која траумата на родителот автоматски се пренесува биолошки на детето. Кај луѓето, интергенерациската траума најверојатно е резултат на сложена комбинација од биологија, воспитување, семејни односи и условите во кои луѓето живеат.
Ова е важно затоа што интергенерациската траума не е животна пресуда. Мозокот не е статичен орган. Благодарение на невропластичноста, тој може да се менува како резултат на нови искуства и учење. Сигурните односи, психотерапијата, подоброто разбирање на сопствените реакции и создавањето поинаква средина можат да помогнат човек да развие нови начини на реагирање на стрес. Со други зборови, тоа што сме научиле како деца не значи дека мораме на истиот начин да живееме и како возрасни.
Затоа, разбирањето на семејната историја може да биде важно. Не за да ги обвинуваме родителите или бабите и дедовците, туку за да препознаеме што навистина припаѓа на нашето сегашно искуство, а што можеби потекнува од стравови и стратегии за преживување создадени во некое друго време. Понекогаш зад нашата потреба за контрола, зад стравот од загуба или зад чувството дека никогаш не сме доволно безбедни стои приказна која започнала многу пред нас. А кога ќе ја препознаеме таа приказна, добиваме можност да одлучиме што ќе продолжиме да носиме со себе, а што ќе престанеме да го пренесуваме понатаму.
